Ziekenhuislandschap 20/20 Niemandsland of droomland

Samenvatting

Demografische, sociaal economische en technologische ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving zorgen ervoor dat het huidige ziekenhuislandschap onhoudbaar wordt. De toenemende vergrijzing en ontgroening zullen een ongekende impact hebben op de omvang en het type zorgvraag. De toenemende individualisering en diversiteit in de samenleving, in combinatie met de stijgende welvaart en de beschikbaarheid van informatie, leiden ertoe dat de zorgvraag verder stijgt en meer persoonsgericht wordt. Het zorgaanbod zal in toenemende mate afgestemd worden op deze persoonlijke wensen en door internationalisering en technologiegedreven innovaties stijgen de aanbodmogelijkheden.
Deze factoren leiden de komende jaren samen tot een verdere verwachte stijging van de zorgkosten met een groeivoet ver boven die van het nationale inkomen. Dit gaat vroeg of laat knellen in het licht van de beperkte beschikbare middelen: geld en arbeidskrachten.
De toenemende druk zal voor het ziekenhuislandschap verregaande consequenties hebben. Ziekenhuizen zullen hun financiële robuustheid moeten verbeteren en een bijdrage moeten leveren aan het beheersbaar houden van de zorgkosten. Tegelijkertijd, moeten ziekenhuizen voldoen aan een sterk veranderende zorgvraag in combinatie met steeds hoger wordende verwachtingen over de kwaliteit en transparantie van de zorg.
Overigens is deze situatie niet uniek voor Nederland. Een internationale vergelijking laat opvallende overeenkomsten zien met betrekking tot hoe landen op deze uitdagingen reageren: samenwerking tussen eerste en tweede lijn, zorg terug de buurt in, investeringen in e-health, meer transparantie over kwaliteit, een toename van privaat en commercieel aanbod, etc. Dit zijn ontwikkelingen die ook in Nederland al zichtbaar zijn of volgens velen te verwachten zijn.
Het Nederlandse ziekenhuislandschap 2020 als geheel (in aantallen, soorten, onderlinge afhankelijkheden) zal vooral bepaald worden door een drietal grote bewegingen:
1. Buurtgezondheidscentra: de verschuiving van derde en tweedelijnszorg naar zoveel mogelijk lokaal georganiseerde anderhalvelijnszorg. Deze beweging biedt grote voordelen op kwaliteit en kosten maar stuit in de praktijk ook op forse barrières.
2. Portfoliokeuzes: concentratie en spreiding van ziekenhuisvoorzieningen. Ook hier zijn zowel de mogelijkheden als de praktische belemmeringen groot. De huidige praktijk biedt echter niet veel perspectief.
3. Risicodragend kapitaal: er zal meer privaat kapitaal (middels eigen vermogen) de zorg instromen maar hoe en waar kan zeer verschillen. Verschillende investeerders hebben verschillende verdienmodellen die leiden tot verschillende investeringsopties. Wel is duidelijk dat naarmate het reguliere aanbod beter is georganiseerd, private investering minder aantrekkelijk wordt.
Deze bewegingen leiden tot een variëteit aan mogelijke landschappen. Afhankelijk van ontwikkelingen die zich sneller of langzamer zullen voordoen, rollen die actoren al dan niet op zich nemen, keuzes die al dan niet gemaakt worden zal zich een nieuw ziekenhuislandschap aandienen. Hoe dat landschap eruit ziet, hangt sterk af van het antwoord op de vraag of het lukt om een serieuze spreiding en concentratiebeweging in het ziekenhuislandschap op gang te brengen. Lukt dit niet, dan wordt het bijzonder moeilijk om een hoge dichtheid aan buurtgezondheidscentra tot stand te laten komen, en zullen wij ons in een ‘Niemandsland’ bevinden waar elke regie ontbreekt, samenwerking moeizaam is en risicodragend kapitaal wel eens de ordening aan zou kunnen brengen daar waar bestaande partijen verstek laten gaan. Zelfs als de wil en de capaciteit bij huisartsen bestaat om hun huisartsenpraktijk om te vormen tot een buurtgezondheidscentrum, als de ziekenhuissector niet meewerkt zal het resulterende landschap (‘Eilanden’) nauwelijks verschillen van ‘Niemandsland’. Het is niet ondenkbaar dat de spreiding van de zorg richting buurtgezondheidszorg mislukt, terwijl de ziekenhuiszorg zich wel degelijk geconcentreerder organiseert. Het resulterende landschap (‘Verland’) is weliswaar ordentelijk en doelmatig, maar mist de grote kansen die gepaard gaan met het dichterbij brengen van zorg bij de patiënt in zijn of haar buurt.
Als het lukt een serieuze spreiding en concentratiebeweging in het ziekenhuislandschap op gang te brengen en er een hoge dichtheid aan buurtgezondheidscentra tot stand kan worden gebracht, ontstaat ‘Droomland’. In dit landschap staat de patiënt centraal en wordt deze omringd door een brede schil van buurtgezondheidszorg en geconcentreerde ziekenhuiszorg, beiden doelmatig georganiseerd en in staat transparante en een hoge kwaliteit zorg te leveren aan de patiënt.
Deze achtergrondstudie laat zien dat het huidige ziekenhuislandschap zal moeten veranderen om de zorg in de toekomst betaalbaar, toegankelijk en van hoge kwaliteit te houden. Welk landschap tot stand zal komen wordt bepaald door een aantal keuzes. Aan het slot van de studie zijn zeven concrete aanbevelingen opgenomen om deze keuzes te kunnen maken en om richting en snelheid aan de transformatie van het ziekenhuislandschap te kunnen geven.