Nieuwsberichten

Een vettax is zo gek nog niet

Nederland wordt te dik
In Nederland heeft ruim vijfenvijftig procent van de mannen en vijftig procent van de vrouwen overgewicht. Overgewicht vormt een bedreiging voor de volksgezondheid en moet daarom worden aangepakt. Maar hoe? Daarover verschillen de meningen. Heeft het bijvoorbeeld zin om ongezond voedsel duurder te maken? Een vettax invoeren, zoals de RVZ twee jaar geleden voorstelde? Laten we eerst maar eens kijken naar de oorzaken van overgewicht.

Waarom worden we te dik?

1. Het zit in onze genen
   De wetenschap heeft de oorzaak van de ‘overgewichtsepidemie’ voor een belangrijk deel ontrafeld. Stephen O’Rahily van de Universiteit van Cambridge schetste in de ErasmusMC-lezing van vorig jaar de oorzaak vanuit een evolutionair perspectief. In het kort komt het er op neer dat zich in de hersenen een soort ‘lichaamsgewichtthermostaat’ bevindt. Het streefgewicht waar deze thermostaat op ingesteld staat, blijkt voor een belangrijk deel genetisch bepaald te zijn en varieert sterk tussen individuen. Deze variatie is naar onderen evolutionair begrensd omdat te magere mensen perioden van voedselschaarste niet overleven en te magere vrouwen onvruchtbaar zijn. Er is wel veel variatie naar boven toe omdat de ingestelde streefwaarde in de geschiedenis van de mensheid zelden werd bereikt door schaarste aan voedsel. Resultaat is dat bij veel mensen de thermostaat genetisch te hoog ingesteld staat, op een hoger lichaamsgewicht dan gezond is.
   
2. Er is voedsel in overvloed en het is goedkoop
   In het verleden kwam overgewicht eigenlijk alleen bij de rijken voor. Het was zelfs een statussymbool; zij beschikten immers over voldoende geld om (te) veel voedsel te kopen. De afgelopen vijftig jaar is voedsel in verhouding veel goedkoper geworden. In de westerse wereld is het in overvloed bereikbaar voor alle lagen van de bevolking. Thans wordt letterlijk zichtbaar dat de ‘lichaamsgewichtthermostaat’ bij velen te hoog ingesteld staat.
   
3. We worden verleid om veel te eten
   De hersenen van een persoon waarbij de ingestelde ‘thermostaatwaarde’ nog niet is bereikt kan de verleiding van lekker voedsel nauwelijks weerstaan. De marketingwereld weet dit maar al te goed. Het is hun vak om mensen te verleiden tot consumptie. Als voorbeeld kunnen treinstations genoemd worden. Vroeger waren dit architectonische hoogstandjes met ergens verscholen een stationsrestaurant. Tegenwoordig wordt de reiziger aan allerlei verleidingen blootgesteld. Hij of zij moet bij wijze van spreken slalommen rond allerlei kraampjes met uitgestalde lekkere, veelal ongezonde, etenswaar om de trein te bereiken. Daarnaast zijn er uiteraard ook andere factoren die bijdragen aan overgewicht, zoals het steeds minder zijn gaan bewegen.

Hoe raken we die kilo’s kwijt?

1. Medische behandeling?
   Een mogelijke oplossing is het medicamenteus behandelen of voorkomen van overgewicht, bijvoorbeeld door de gewichtsthermostaat lager proberen te zetten. Er zijn ontwikkelingen in die richting, maar de wetenschap heeft nog niet de ideale oplossing gevonden.
   
2. Via de portemonnee?
   Het weer schaars maken van voedsel door er bijvoorbeeld hoge belastingen op te heffen, is binnen het huidige economische krachtenveld uiteraard niet haalbaar en wenselijk. Het is ook niet nodig. Onderzoek heeft uitgewezen dat een gerichte prijsverhoging wel degelijk invloed heeft op de keuzes die de consument maakt. Alleen is die invloed jammer genoeg maar heel klein als het gaat om bepaalde categorieën producten, zoals chips, softdrinks, vlees, fruit en groenten. Dat is ook niet verwonderlijk. Als je geen spruitjes lust, koop je ze niet ook al zijn ze heel goedkoop. En als iets er heel lekker uitziet kun je er moeilijk afblijven, ook al is het duur.
   
3. Of toch een vettax?
   Dit pleit voor een economische aanpak die hier rekening mee houdt. Dit kan eenvoudig worden geregeld door de prijsbeïnvloeding niet te richten op de consument, maar op de producent. Vanuit concurrentieoverwegingen probeert een producent een zo goed of lekker mogelijk product te maken tegen zo laag mogelijke productiekosten. Hij zal dan ook zo goedkoop mogelijke grondstoffen trachten te gebruiken om met veel creativiteit op basis hiervan een lekker smakend product te maken. Nu wil het noodlot dat juist ongezonde ingrediënten, zoals verzadigd vet, suiker, zout, vaak nogal goedkoop zijn. Door belasting te heffen op dergelijke ongezonde ingrediënten worden ze duurder dan hun gezondere alternatieven. Daardoor worden producenten ertoe aangezet om gezonde grondstoffen te gebruiken. Het levert hen namelijk meer winst op. Het vrije marktmechanisme doet vanzelf verder het werk: het stimuleert het produceren van lekkere voedingsmiddelen op basis van gezonde ingrediënten.